Dr. Hiraabe oo qoraaldiisu inta badan wax ka sheegaan Suldaan Keynadid iyo Madaxweyne Cabdullahi Yuusuf ayaa maantana qoraalkisa wuxuu ku yiri sidaan hoos ku qoran:
Ha igu Tolin Tigree Amxaar Togoog Tolkeeya Maahinee
Waxaan hore u
sheegay in dalka soomaliya ninkii u keenay Talyaani in uu ahaa Cali
Yusuf,waxa maanata Maquuste wadaana waa heshiiskii berigaa la la galay
ninkii eey tolka wada ahaayeen Maquuste,xaqiiqdii waxaa uu ahaa heshiis
taariikhda soomaliyeed meel mugdi ah ka galay ,welina Maquuste waxaa uu
Talyaaniga u haya in uu hayo heshiiskii foosha xumaa rabana in uu fuliyo
qarnigaan 21 aad,waxaa uu rabaa in uu ku caano maalo heshiiskaa gumeeysi
jaceelka ahaa,waxa talyaani ku qasbay in uu gargaar siiyo waa arinkaa ee
maaha soomali jaceeyl iwm..Heshiiskii Cali Yusuf waxaa uu u dhacay
sidan: Anigoo ah suldaanka hobyood ee yusuf cali yusuf waxaan maanta
wixii laga bilaabma gacanteeyda ku saxiixay waraaqdaan anigoo
cadeeynaaya in aan dhulkeeygii ka billaaw Mareeg illaa Raascawad aan
oggolaaday in eey hoostagaan maamulkii dowlada Talyaaniga ee weeyn
boqorkooda Umberto
I ,isagoo
oo uu ka wakiil yahay qunsulka u fadhiya Sansibaar ee magaciisa la
dhaho: Vincenzo
Filonardi. " Taa waxaan u soo qaatay gumaadkii
Talyaaniga uu ka geeystay gobolada koonfur ee soomaliya waxaa sabbab u
ahaa yusuf cali yusuf oo soo dejiyay xoogaga gumeeysigii cadaa ee
Talyaaniga.Qarnigaan 21 aad waxaa iyana sidii oo kale wada Maquuste iyo
Tigree,si loo fuliyo qorshaha guracan ee qarnigaan waxaa maaliyada lagu
how gelaayo bixineeysa dowlada Talyaaniga wax umada ka qarsoon maahin.
Sussasha la rabo in jawaabteeda la fahmaa ayaa ah maxeey tahay sabbabta
Talyaaniga ku dhalisay in uu u kala eexdo soomalida dhexdeeda
? Akhristow waxaa shaki ku jirin in Talyaniga uu ahaa kii
Eriterea gacanta u geliyay dowlada
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------.
Waxaan
Dr. Hiraabe ku
Waxaa sideedaba caado u ah bini'aadamigu markay ku fashilmaan inay maareeyaan dhibaatada uga timaada waayaha dunida, inay eedeeda dusha u saaraan qof, qabiil, ama maamul xili hore jirey si ay marmarsiinyo ugu helaan fashilkooda, ama ay isaga duwaan eedeynta uga imaanaysa ummadooda iyo taariikh xumida ay ka dhaxlayaan maaro- uweynta noloshooda adag.
Waxaan taas uga danleeyahay fashilka ku dhacay Koonfurta Soomaaliya iyo u caal helid la'aanta ay u caal heli waayeen inay maareeyaan noloshooda ayaad arkaysaa in Dr. Hiraabe uu maalin walba oo uu qoraal ku soo daabaco majaladaha internetka ayuu dhibaatada Somaaliya ku dhacday iyo sida ay uga quusteen inay xal u helaan noloshooda ayuu dambigoo dhan dusha ka saaraa Suldaan Yuusuf Cali (Keynadiid) iyo madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf oo labadoodaba uu ku eedaynayo inay xiriir la lahaayeen Talyaaniga iyo Ethopia.
Dr. Hiraabe inkastoo uu u muuqdo nin aqoon bartay marka la fiiriyo xarfaha Dr. ee ka horeeya magaciisa haddana u malayn maayo inuu taariikhda Suldanadaas waxbadan ka akhriyey.
Waa muhiim in maskaxda lagu haysto ceebayn kasta iyo xumaan kasta oo looga been sheego ummad taariikh leh inaysan sida loo rabo aanay u soconayn maxaa yeelay taariikhda dunidu soo martay waxaa laga heli karaa meelo badan oo dunida dacaladeeda ah.
Dr. Hiraabe uguma horeyn dembi u yeelida taariikhdii Suldaan Keynadid oo Akadeemiyihii Soomaaliya xiligii dowladnimadu jirteyba aad ayaa looga been sheegi jirey suldanadaas iyadoo lagu sheegay inay ahayd saldanadaasi midii u horseeday gumaysiga Talyaaniga inay gumaystaan Soomaaliya.
Madxafkii qaranka
Soomaaliyeed ayaa la dhigay taariikho la farsameeyey oo lagu ceebaynayey
saldanooyinkii Majeerteenka, raadiyo Muqdisho ayaa horseed u noqday
ceebayntaas, Ina Faarax Cali
Idaajaa iyo
Aw-jaamac Cumar Ciise ayaa qormooyin iyo codad macmacaan
oo dhiiri gelinaya ceebayntii Saldanooyinkaas nooga jalbeebin jirey
Raadiyo Muqdisho iyo buugaagtii laga qoray dhacdooyinkii soomalida soo
maray, iyagoo kuwo aan taariikh la sheego lahayn oo shaqadoodu ahayd
inay geelna dhacaan gabdhana la baxsadaan nooga dhigi jirey inay
xadaarad muujiyeen.
Gartood bay ahayd oo xiligaas waxaa dalku raadinayey in la qoro waxuun taarikh fiican ah iyadoo aan haddana la doonaynin in la qoro taariikhdii Majeerteen oo iyaga loo arkayey in dawladay ku badnaayeen cinqilaab looga qaatay xukunka.
Dhalin yaro uu ka mid yahay Hebel Ingiriisi ayaa "Hala rooro run mooday", oo qoraal ku qoran luuqada Ingiriiska nagu maaweeliyey in dhibaatadii gumaysigu Soomali u keenay inuu ka danbeeyey Suldaan Keynadid.
Sideetamaadkii ayaan anigoo dugsigga sare (Form One) ah sidii caadadu ahayd subax aroortii soo galay iskoolkaygii (21 Oktoobar) ee Waaberi, markaan kursigaygii fariistay ayaa laba gabdhood oo fadhiyey kursiga iga horeeya dib ii soo fiiriyeen oo weliba inta qosleen oo garbaha isku jiideen dib iiga sii jeesteen, waxaan la yaabay waxay iigu qosleen waxaan is iri armaad shaatiga cad kuleetigiisa aad yaanyo iyo canjeelo ku wadataa, hoosbaan isu dhugtay bal inaan saliid caday aan subaxaas ku soo quraacday aan afka ku wato, mar kale ayaan is iri armay tahay shukaansi bilowgiis oo xiligaas nagu cusbaa xagga da'da.
Ileen shalay oo aan iskoolka ka maqnaa ayaa macalinkii Taariikhda noo dhigayey wuxuu aad u amaanay dadaalkii iyo gumaysi diidkii Sayid Maxamed, isagoo macalinku uu sheegay in dhibaatada gumaysigaba ay keeneen Boqor Cismaan Maxamuud iyo Keynadiid, oo dhalinyarada ayaa mindhaa magacyga meesha ugu danbaysa ku maqli jirey marka la is-yeerinayo (Keynadiid) oo waxay iigu qoslayaanba waa ceebaynta lagu muujiyey magacayga.
Nasiib wanaag Buugaagtii ay qorayaasha dunidu ka qortay dhacdooyinkii Soomaaliya intooda badan waxaa laga qoray Saldanadii Yuusuf Cali ee Hobyo, M. M. Morino, I.M. Louise, David Laitin, Andrawizky, Robert Hess, iyo dhamaan qorayaashii caanka noqday ee Soomali wax ka qoray ayaa Suldanadii Keynadid aad us oo bandhigay, waxaana buugaagtaas laga helayaa Laybareeriyada ugu caansan dunida.
Waa runtiis Dr. Hiraabe iyo kuwa lamid ahi inay yiraahdaan Keynadiid wuxuu heshiis ilaalin(Protectorates) ah uu la galay dowladii Talyaaniga ee xiligaas jirtey, Laakiin ma aysan sheegin sababta ku kaliftay suldaanka inuu heshiis la galo Talyaaniga, muxuuse ahaa heshiisku, iyo inuusan Keynadid ahayn qofkii keenay Talyaani wadanka Somaliya.
Bal aynu ka akhrino sababta uu heshiiskaas u galay suldaanku dukumentigii la hordhigay baarlamaanka Talyaaniga ee uu qoray ninkii heshiiska la saxiixday Suldaanka oo magaciisu ahaa (Vincenzo Filonardi) sidii Dr. Hiraabe u sheegayba
When Sultan
Yusuf Ali of Obbia requested Italian Protection in December, 1888,
Vincenzo Filonardi saw apportunity to extended his commercial interest
in to Northren
Ka sii akhri sheekadaan qoraalkii ay qoreen Felonardi iyo Crispi (ra'iisal wasaarihii Talyaaniga xiligaas).
Vincenzo
Filondari was the first ambassador to
Felonardi iyo Crispi, labaduma waxay cadeeyeen in danta uu Suldaanku ka lahaa xiriirka Talyaaniga iyo isaga inay ahayd in Talyaanigu Suldaanka ka caawiyo qabsashada uu doonayey inuu qabsado magaalooyinka uu Saciid Barqash ku sii fidayey, gaar ahaan magaalada Mruti ee Degmada Warsheek ka tirsan, Danta uu Talyaanigu kalahaa heshiiska Suldanadana waxay ku sheegeen inuu Talyaanigu rabay in ganacsigiisu ku fido gobolada Waqooyi Bari.
Talaayingu heshiiskaas ay Suldaanka lagelayeen way dadajiyeen oo markiiba waxay u direen xeebta Hobyo markab dagaal, si ay suldaanka heshiiska Maxmiyada ula dhigtaan, bal sii akhri qoraalkaas sababta Talyaaniga ku khasabtay inuu Hobyo aad u caawiyo ayaa waxay ku sheegeen Felonardi iyo Crisp labaduba inay fariin ka heleen Ingiriiska, lagu sheegayo in Maraakiibta dagaalka ee Faransiisku ay ka gudbeen Canalka Sweys iyagoo u sii jeeda xeebaha Soomaaliya si ay u qabsadaan, taasoo Talyaanigu ka cabsi qabay in Faransiisku qabsado Somaliya kadibna u gudbo dhulka Ereteria iyo Libiya oo Talyaanigu haystay.
Ka akhri dhacdooyinkaas (Filonardi, Zansibaar, to Crisp December 17 1888, libro Verde, doc.2 p.27)
On December
12,1888 a deligation from Yusuf Ali, Suldan
of Obbia arrive in Zansibar and requested the protection of
Prime Minster Crispi immediately order a naval mission "for the purpose of decelaring the Italian protectorate, and there was an additional reason for speed: A franch squadron was passing through the Suez Canal for an unknown destination, Italian Sources in London suggested that the Franch ships might be heading toward the Somali Coast.
Dr. Hiraabe iyo akhyaarta la midka ah ee ka dhigay in Suldaan Keynadiid uu gumaysi u horseeday Soomaliya maxaa geeyey Saciid Barqash magaalada Warsheekh, miyeysan ogayn in gumaysigu Koonfurta Somaliya haystay ka hor intaan Keynadid iyo Talyaaniguba is aqoon, Siciid Barqash ma soomaali buu ahaa, yaa siiyey Siciid Barqash magaalooyinka Kismaayo, Barava, Marka, Mogdhisho, iyo Warsheekh.
Daawo khariidadii lagu muujiyey in Saldanooyinkii Majeerteen iyo Hobyo inay ahaayeen saldanooyin la ilaaliyey (Protectorate) halka khariidada hoose ay muujinayso in Soomaliyda Koonfureed ay ahaayeen Dhul lagumaysto (Itaalian Occupation)
Waa
khariidad muujinaysa magaalada Warsheekh ilaa gobolka Nugaal cirifkiisa
inay ka jirtay saldanadii Keynadid iyo tii Boqor Cismaan oo labadaba
lagmuujiyey inay ahaayeen Northren Protectorates.
Filonardi
saw apportunity to extended his
commercial interest in to Northren
Ereygaan kor ku qoran ee ku xusnaa qoraalkii Dowlada Talyaanigu ka diyaarisay dhacdadii heshiiska ee Keynadid iyo Filonardi, waxa ay ku sheegeen in Filonardi uu jaanis ganacsi u arkay inuu ka helayo waqooyiga Somaliya, (Ma ahan Koonfurta oo iyada awal buu Iska haystay) oo Siciid Barqash ayaaba ka gaday Talyaaniga, u faham heshiiska Keynadid wuxuu ku salaysnaa dhinaca Waqooyi Bari oo keliya
Oo haddii heshiiska Talyaaniga iyo Suldaan Keynadid ka hor gobolada Koonfur lahaystey sidee buu Keynadid ku keenay Talyaaniga dhulka Somaliyeed, ilaa magaalada Warsheek ayaaba lahaystay Keynadid heshiiskiisa ka hore.
Ama ku qanac ama haku qancine Suldaan Keynadid wuxuu heshiiska ula galay Talyaaniga si uu isaga dhiciyo dagaalkii uu kula jirey Suldaankii mudad Soomaaliya iska haystay ee Zansibaar(Said Barqash) oo ay ciidamadoodu isku hor fadhiyeen magaalada Warsheekh, ku darsoo Talyaanigu heshiiska uu lagalay Keynadiid wuxuu ahaa xagga ganacsigga iyo inuu Talyaanigu helo baalasha Gorayada iyo waxyaabaha udgoon oo uu dhulkaasi lahaa iyo in Keynadiid laga caawiyo haddii lagu soo duulo saldanadiisa.
Xasuuso in xiligaas Soomaaliya la qaybsanayey ka dib heshiiskii Barliin ee Africa lagu qaybsaday, xasuuso in Suldaan Keynadiid ay xiligaas isku marnaayeen Minilikhii Ethopia, Boqorkuu adeerka u ahaa ee Majeerteenya, iyo Suldaankii Siciid Barqash ee dhulka ugu khayraadka badan ee Soomaliya haystay.
Xasuuso in heshiika keynadid ku salaysnaa in Talyaanigu Ganacsigiisa Soomaliya xafiis uga furto Hobbyo, inuu keensado qunsul u fadhiya Hobyo danaha Talyaaniga, in xafiiska ganacsiga ee Talyaaniga la suro calanka Talyaaniga iyo in Suldaanka ganacsigaas laga siiyo sanadkiiba intuu macaash sameeyo ganacsigaasi.
Waxaa yaableh in Keynadiid lagu tilmaamay inuu gumaysi soomaaliya keenay iyadoo laga soo bilaabo
1828 uu Muqdisho, Marka, Barave, iyo Kismaayo uu xoog ku haystey Suldaankii Oman ee Siciid Barqash isagoo ku tiirsanaa awooda Ingiriiska (British Protoctarte), weliba dhulkeena ka qaadan jirey hantida iyo dhaqaalaha ugu balaaran ee koonfurtu hodanka ku tahay, bal akhri (Early colonial History).
1823 a squadron of Sayid Said's Ship called at Mogadisho and order the city to pay homage to the Omani Sultanate, who also controlled Zansibar and much of the coast farther South.
Sultan Barghash bin Said.
In
1828,
Markii ugu horeysey ee uu Talyaanigu dan gumeysi ka
yeesho Soomaaliya waxay ahayd
March 17 1885 Ka dib markuu Talyaanigu uu qabsaday
Ereteria kana
dhigay maxmiyad uu u taliyo. ayuu
markii ugu horeysey sahan ku tagay dhulkay ka talinayeen
Saldanooyinkii Majeerteen
halkaas oo uu dagaal kala kulmay kadibna uu dib uga laabtay.
Ka aqri dhacdadaan buuga uu qoray David Laitin ee (Politics, Language and Thought) bogga 58aad oo oranaya.
May 1885, a
few months after Assab was bought from Rubattino, and Massawa was
annexed, both forming a new Protectorate of
Xasuuso isla sanadkaas markuu tagayey Antonio Cecchi gobolkii xiligaas lagu magacaabi jirey Jubba ee ay ka tirsanaayeen magaalooyinka Mogadisho, Kismaayo, Barava, iyo Marka iyadoo uu Talyaanigu u aqoonsanaa magaalooyinkaas kuwo uu ka taliyo Saciid Barqashkii Zansibar, ayuu haddana Cecchi wuxuu ku tilmaamay dhulkaas Jubooyinka dhul manaafacaad iyo khayraad badan leh.
He Wrote,
Passionately extolling the "Rich commercial resources' Of
Antinio
Cecchi
wax dan ah
Dowladaha waaweyn ee Ingiriiska, Talyaaniga, Jarmalka, iyo Faransiiskuba u tartanka ay u tartamayeen Soomaaliya meelaheeda khayraadka leh awgeed, Bishii Agoosto 1885 ayuu Jarmalku u soo diray 5 markab oo ka duqeeya xagga badda suldaankii Zansibaar si uu ugu khasbo inuu suldaanku ogolaado in dowlada Jarmalku kor ka xukunto dhulka uu Saciid Barqash haysto ee ay Somali ku jirto.
Siciid Barqash wuxuu ka waayey kaalmadii uu ka rabay dowlada Ingiriiska si uu uga faa'iidaysto Talyaaniga ugana helo kaalmo uu uga hortago Jarmalka ayuu Talyaaniga si hadiyad ah u siiyey Magaalada Kismaayo,(Keynadid ma isagaa keenay Gumaysiga lagu kala gadanayey Soomaliya, Xiligaas Talyaani iyo Keynadiid isma aqoon, xasuuso Keynadiid wuxuu heshiiska la saxiixday Talyaaniga 1888 afar sano ka dib xiligii Talyaaniga laga gaday Kismaayo).
Filonardi wuxuu sheegay nacaybka iyo cabsida uu Suldaanka Zansibaar ka qabo dowladii Jarmalka inay isaga u noqondoonto albaab uu ka galo hanashada qayb kamid ah Soomaliya oo uu ka macaashi doono, Suldaanka Zansibaarna waxay u ahayd inuu isku jabiyo quwadaha waaweyn ee yurub oo xiligaas gumeysi ba'an ku hayey Africa, iskana horkeeno Talyaaniga iyo Jarmalka si uu isagu u sii haysto dhulka uu xooga ku qabsaday oo ay koonfurta Somaliya ka mid ahayd.
Ka dheeho sheekadaan buuga (Italian Colonial ee uu qoray Robert Hess, bogga 20; ee The Diplomacy of Imperialism)
Filonardi
wrote that the Sultan "Hated and Feared the Germans....not only would he
be pleased if
Filonardi
was not mistaken. in September,
Said Barqash offered
Kismayu
to
Said Barqash, his one hope lay in playing the Europeans off against each other.
In kastoo markii hore uu Talyaanigu ka baqay inuu la wareego Kismaayo haddana heshiiskaasi wuxuu fulay 1887 kii, xiligaas Keynadid iyo Talyaanigu wax xiriir ah mayasan lahayn, oo Keynadid wuxuu ahaa oday dibad wareeg ah oo caasi ku ah saldanadii qoyskiisa ee Majeerteenya, haddaba sideebuu Keynadiid gumaysigga talyaaniga u keenay Soomaaliya?.
Soomaaliya dhinaceeda koonfureed waxaa la isku haystey mudo aad u dheer oo laga soo bilaabo 1828, Lixdan sano ka hor soo bixitaankii Keynadiid.
Dowladaha Masar, Suldanadii Siciid Barqash, dowladihii Ingiriiska, Faransiska, Jarmalka iyo Talyaaniga ayaa dadaal faro badan u galay dagaalo badanina ku dhexmareen inay helaan dhulka Koonfurta ah ee barwaaqada ah, maba aysan doonayn dhulka waqooyi ee abaarta ah.
Haddaba sideebuu Keynadiid ku keenay Gumaysigga Talyaanigga? hadalka ah Keynadid ayaa Talyaaniga Soomaliya u keenay oo Soomaaliya gatay waa xaqiraad iyo ka been sheegid laga been sheegay taariikhda ku qoran boqolaal buug oo ku kala qoran luuqado kala duwan oo dunidda ah.
Keynadiid wuxuu
ciyaaray siyaasadii xiligaas ka socotay
Qalcadihii suldaanka Hobyo iyo sartii ganacsigga ee Talyaaniga.
Sodon sano ayuu mandiqadii uu ka talinayey u diiday in sidii la doono laga yeelo ama la gumaysto, laga bilaabo Magaalada Warsheekh ee Muqdisho u jirta 57 KM ilaa gobolka Nugaal halka uu kaga darmo gobolka Mudug ilaa iyo magaalada xeebta ah ee Caluula ayuu ka ilaashay gumaysi, ilaa isaga laga qabsaday saldanadiisii (October 1925) na magaalooyinkaasi waxay ahaayeen kuwa ka madaxbanaan gumaysigii soomaliya qaybsaday.
Xiligii Keynadiid magaalooyinka Hobyo, Xarar-dheer, iyo Ceel-huur intuba waxay ahaayeen magaalooyin can ahaa oo dhaqaalaha iyo noloshuba ay aad u sareeyaan, bal maanta eeg aaway magaalooyinkaasi.
Intay sharafta ka dileen ayey noqdeen magaalooyin dibu dhac badani ka muuqdo, waxay ilaaween in lagula xisaabtami doono sharaf-dhaca ay u geysteen magaaloyinkaas loo badaley meel lagu dhaco maraakiibta badda kala gooshta, qoraal kastoo aad ka akhrisid magaalooyinkaas maanta waa dil iyo wax la dhacay ama afduub loo haysto.
Keynadid wuxuu heshiis lagalay Ingiriiska (British Protoctarte) wuxuu heshiis lagalay Jarmalka (German Protoctarte) wuxuu lagalay Talyaaniga, intuba waxay ahayd inuu ilaaliyo magaalooyinkii xukunkiisu ka jirey, uuna helo haddba dowlad ka difaacda xukunkiisa dowladihii awooda lahaa ee xooga ku boobayey Africa.
Waxaa kaloo layaab leh weligeed lama sheegin dad kale ama madax kale oo Soomaaliyeed oo iyaguna dowladahaas lagalay heshiis, buugtii laga qoray taariikhda Daraawiishta weligeed lama sheegin in Sayid Maxamed noqday Italian Protoctarte. iyadoo meel walba lagu qoray in Sayid Maxamed uu noqday maamulkii sadexaad ee Waqooyiga ee Talyaaniga lagalay heshiis ilaalin ah (Protoctarte).
Laakiin Oktobar 16 iyo 17 keedii 1904 Maxamed Cabdulle Xassan wuxuu lakulmay Giulio Pestalozza magaalada Illig ee xaruntii Daraawiishta xiligaas ahayd wuxuuna ku yiri Talyaanigii,
"Anigga iyo dadkaygyba waxaan rabnaa inaanu noqono dadka dowladda Talyaaniga raacsan waanan ku tiirsanaanaynaa dowladiina haddaad asxaan noo samaynaysaan magaalana nooga dhisaysaan meel ka mid ah dhulka xeebta ah. Talyaanigu heshiiskaas uu Sayidka lagalay intuusan waxba ka qaban ayuu kala tashaday dowladda Ingriiska, Saldanadii Boqor Cismaan, iyo Saladanadii Keynadid in Sayidka la siin karo meel xeeb ah, ogolaansho looga helay Sayidka maamuladii xiligaas jirey ayaa lagu dejiyey Daraawiishtii Sayidka gobolka Nugaal iyo xeebta Eyl.
hoos
Ka akhri buuga uu qoray Caroselli, ee magaciisu yahay "Ferro e
Fuoco" e
On October
16 and 17, 1904 Mohamed Abdulle met Giulio Pestalozza at Illig, and the
Italian consul listned to what he had say.
Muhhamed Abdullah was resentfull of both the English and the Majjertein
Somalia and was willing to negotiate for Peace. "My
people and I will be the Italian goverment's people, and we shall be
dependent on it, if it will favor us.....and permit us to build a town
on the coast, after obtaining the Approval of Obbia Suldanate,
Mijjertein Suldanate and
On March 5,
1905 Pestalozza and Muhammed Abdullah signed a peace Treaty,
The Mad Mullah was given the Nogal territory
between Obbia and Mijjertein and was recognized as the lawful ruler of a
third Italian Protectorate in
Maxaa sayidka ku kelifay inuu noqdo Italian Protectorate, waxa ku kalifay waa danta ku kaliftay Saciid Barqash, Keynadid, iyo Boqor Cismaan, iyo Africa oo dhanba, inay ku ilaashadaan maamulkooda hoose maadama aysan u babac dhigi karin xoogagii ku soo duulayey Africa.
waxaa ku kalifay waa dagaalada iyo kala jiidashada quwadihii waaweynaa ee xiligaas Africa gumaysanayey, oo si aad u noolaato dadkaaguna u badbaado ayey raggaasi maalinba dowlad xoog leh hoos galayeen si ay u badbaadaan, maxaa Keynadid u diiday Protactionkaas.
Haddaad sii akhrisid buugaas kore waxaad xaqiiqsanaysaa in Soomaalida oo dhan intii xiligaas waxuun xadaarad ah lahaa ay hadba dowladahaas waaweyn mid hoos galayeen, bal fiiri Markuu Boqor Cismaan ka codsaday dowladda Turkiga inay u noqoto Protectorate ka dib markuu la diriray Talyaaniga oo uu talyaanigu uga eexday Keynadid, dagaalkii ay ku dagaalameen Boqorka iyo Suldaanku Magaalada xeebta ah ee Alulla oo ay gacan kuhaynteeda labada suldaan isku hayeen, nasiib daro Talyaaniga ayaa dhexda ka helay codsigii Boqorka ee ku socday Turkiga ka dibna warqadii maba aysan gaarin dowladda Turkiga.
Bal eeg sida qoyska Wacaysle uu ugu jirey Ilaalintii (Protectorate) Talyaaniga, intuusan Keynadid qabsan Harardheere iyo Ceel Huur sii akhri buuga.
October 1897, during the period of temporary, direct governmental control, royal Commissioner Extraordinary Giorgio Sorrentino discovered that Yusuf Ali Keynadid intended to gain control of Harardera, sixty miles southwest of obbia, the Waesle tribesmen of the district had already placed themselves under Italian Protection, and Sorrentino was confronted with a choice between the Waesle and the Obbians. but in 1897 the Italian were weak, and Sorrentino came to the sad conclusion that "It would not be opportune to make an issue of it, and Italians could not effectively intervene in northren matters and they sucrificing the Waesle.
Makuu muuqataa in siyaasada saldanooyinkaas iyo gaaladii wadanka boobaysey inay maalinba meel isu rogaysey.
Weligay ma arag meel lagu sheegayo xiriirkii ka dhexeeyey Labadii saldano ee Hobyo, Majeerteenya iyo Sayid Maxamed Cabdulle Xassan iyo Daraawiishtiisii.
Dadka xiliyadii danbe wax qorida bartay ee u qaatay inay wax sax ah qoreen way ku khaldameen inay mar kasta ku sheegaan saldanooyinkaas inay cadow u keeneen Soomaaliya oo ay iyagu bilaabeen gaalo wadanka la keeno. haddaynu aragnay Koonfur inay gumaysi ku jirtey oo khayraadkeedii ay iska qaateen Suldaan ka yimid Cuman oo wata ingiriis iyo Jarmal maxaa u diidayey inuu Keynadid ama Boqor Cismaan inay doontaan wadamo reer Yurub ah oo ilaaliya deegaankooda iyo danahooda.
Mise Soomaalidu waxay diidan tahay in Keynadiid qabsado dhul soomaaliyeed oo uu xaq u leeyahay halka ay u ogolyihiin Siciid Barqash inuu beeraha ku fasho oo uu biyaha ku dulmaro kana ganacsado, waxay ilaaween inuusan Keynadiid cidna ka ganacsan ee askartii u shaqayn jirtey uu kala yimid Tansania iyo zansibaar, naa'ibyadii saladanada u hayeyna ay qabiil walba oo Soomaaliyeed ku jireen.
Saldanadiisu inkastoy ahayd Saldanada keliya ee wasiiradeedu/Naa'ibayadeedu ka koobnaayeen Soomaali oo dhan haddana weligeed lama sheegin meelna laguma qorin.
Buugta laga qoray Taariikhdii Daraawiishta waxaa la sheegaa in saldanooyinkii Majeerteen ay cadow ku ahaayeen Daraawiishtii u halgamaysey Xornimada laakiin waxay xaasidnimo uga tageen dhacdooyinkii xiligaas la qoray.
Bal dib u akhri wixii uu qoray qunsulkii Ferdinando Febaraayo 20keedii 1903 pos.59/3, f.43.
Markii General W.H. Manning oo dowlada Ingiriiska u ahaa difaacaha waqooyiga Soomaliya uu ku eedeeyey in Yusuf Cali Keynadid uu daraawiishta hab-dhaqankooda iyo hawsha dagaal ee ay wadaan uu jeclaysanayo kuna raacsan yahay ayuu talyaaniga ka codsaday in gacanta loo soo geliyo Yusuf Cali iyo Wiilkiisa, kadibna uu Lovatelli uu ogolaaday in la qabto Keynadid oo ingiriiska gacanta loo geliyo, halkaasoo suldaanka lagu xiray Caddan oo laftigeedu ahayd (British Protectorate).
Mudo kadibna Suldaankii iyo wiilkiisiiba loo soo wareejiyey Ereteria oo iyada laftigeedu ahayd Italian Protectorate, nasiib wanaag u qaybsanihii arimaha dibada talyaaniga ee Suldaanka xiray ayaa waxaa bedelay captan lagu magacaabo Eugenio di Robiate kaasoo markii danbe ka shakiyey sida uu Ingiriisku ugu soo durkayo dhanka Somalida gaar ahaan meelihii saldanooyinku ka jireen, sababtuna ay ahayd Daraawiishta oo ku soo dhuumanaysey dhinaca Mudug iyo Bariba.
Ka dibna Eugenio wuxuu amar ku siiyey Carlo Mirabello inuu dib ugu celiyo saldanadii Cali Yuusuf ee Hobyo si talyaanigu kaalmo uga helo Cali Yuusuf.
Bal eeg lama qorin
in daraawiishba jiritaankeedu uu ka bilowday taageeradii uu siiyey
Boqor Cismaan
ila akhri buuga lagu magacaabo
Mohamed abdulle Hassan, A Reassessment, "
1899, Sayid Maxamed oo
ahaa hogaamiyaha dariiqada Saalixiya ee waqooyigga Somalia ayaa dagaal
kharaar kala horyimid dowlada ingiriiska, ingiriiskuna wuxuu iclaamiyey
dagaal balaaran oo uu ku tirtiro wadaadadaas, dhaqdhaqaaqii
daraawiisheed ayaa isaguna sida dabkii uga iftiimay una saameeyey
gobolada waqooyi iyo waqooyi bariba.
Boqor Cismaan isagoo ka faa'iidaysanaya garabka uu kaheli doono daraawiishta oo u badnaa qoyska Daarood ayuu markii ugu horeysey u qaybiyey hub iyo qoryo si qarsoodi ah looga soo qaaday dalka Jabuuti oo isaguna ahaa (Franch Protectorate).
The Dervish
Movements spread like wildfire and become very powerfull in the North,
in hopes of gaining an ally, Osman Mahamud began to sell Muhammed
Abdulah some of the rifles he had smuggled in from
Bal eeg Haddii uu sayid Maxamed dagaal ku qaaday Ethopianka magaalada la yiraahdo Jigjiga bishii March 1900 oo uu cabsi geliyey in Ethopianka laga qabsado magaalada Harrar la soco in afar sano ka hor 1896 ay markii ugu horeysey ku heshiiyeen Boqor Cismaan iyo adeerkiis Keynadiid inay ka faa'iidaystaan dagaalka dhexmaray Talyaaniga iyo Ethopia oo ay Talyaaniga u balanqaadaan inay keenayaan ciidamo labadooda dhinac ah si ay u qabtaan magaalada Harrar.
Ka akhri arkiifiyada (Archivio storico dell'ex Ministerio dell'africa Italiana) dacdooyinkaas siday isugu mid ahaayeen.
1896 a year of crisis for Italian colonialism in Ethiopia and Southren Somalia, The Northren Somalia Sultanates remained Loyal, acting together, Yusuf Ali Keynadid and Osman Mohamud even proposed sending an expedition against Harrar, they claimed that the Ogaden Somali would rise against the Ethopians and join forces with the invaders.
They promise that Obbia and Mijjeertein would rise some fifty thousand warriors, if only the Italians would agree to furnish them with rifles and ammunition.
Dhacdooyinkaasi intay dhacayeen oo dhan koonfurta Soomaaliya oo dhan waxaa gumaysanayey Zansibaar oo garab ka haysta Talyaaniga iyo Ingiriiska waxay ka qaadan jireen dhaqaalaha ugu badan ee Soomaaliya laga helo, waxaa dagaalkii ugu badnaa uu dulsaarnaa qabiilada biyamaal, Hintire iyo Wacdaan oo iyagu sku dayayey inay gumaysiga ka qaataan dhulka koonfureed, waxaa dhiigu galaclaynayey magaalooyinka Marka Baravo, Wala uwain, xaafadaha Lafoole iyo Afgooye ayaa ka caal waayey inay dib u hantiyaan magaalooyinka saciid Barqash iska haysto.
Baabi'intii Saldanooyinkii Majeerteen ee uu Talyaanigu baabi'iyey, (Saldanadii Hobyo October 1925) iyo qabsashadii uu Talyaanigu qabsaday saldanadii Majeerteenya ee (Boqor Cismaan 1927) waxay Soomaaliya gaarsiisay in guud ahaan dhulkeeda lagu tilmaamo wadan la gumaystey halka intay jireen saldanooyinkaasi Somaliya lagu tilmaami jirey in qaar ka mid ah Somaliya la gumaysto, ka daawo khariidadan hoose, oo laga bilaabo Kismaayo ilaa magaalo u dhow Warsheekh ayaa lagu muujiyey in talyaanigu gumaystay, (Italian
Occupation)
(taasoo
tilmaamaysa inaan dhulkay Saldanooyinku ka jireen aan la gumaysan intay
saldanooyinku hasten ee ay ahaayeen (Italian Protectorate not
Italian Occupation).
isagoo
dhan ka akhri dhacdooyinkaas buuga The Collapse of somali
(October 1925, Sultan Yusuf Ali surrendered),
Inkastoo saraakiishii suldaanku dagaal kula jireen Talyaaniga.
On 9 November, the Italian fear was realised when a mutiny, led by one of the military chiefs of Sultan Ali Yusuf, Omar Samatar, recaptured El-Buur. Soon the rebellion expanded to the local population. The region went into revolt as El-Dheere also came under the control of Omar Samatar. The Italian forces tried to recapture El-Buur but they were repulsed. On 15 November the Italians retreated to Bud Bud and on the way they were ambushed and suffered heavy casualties.
(It was only early 1927 when they finally succeeded in shutting the northern coast of the sultanate, Boqor Osman Mohamud.)
In December 1925, led by the charismatic leader Hersi Boqor, son of Boqor Osman, the sultanate forces drove the Italians out of Hurdia and Haafuun,
Later Boqor Osman was exiled to Muqdisho.
With the
elimination of the north-eastern sultanates and the breaking of the
Benaadir resistance, from this period henceforth,
Dhacdooyinkaan kor ku qorani waxay cadayn u yihiin burburkii Saladnooyinka iyo labadaii Suldaan ee Muqdisho lagu soo xiray inay horseeday in guud ahaan Somaliya uu Talyaani qabsado, dib danbana loo arag meel ama maamul soomaaliyeed oo gobol Soomaliyeed ka dhisan.
Haddii marka Africa oo dhami ay ahayd Protectorate, oo Koonfurta Soomaaliya lagu haystey Protectorate iyagoo weliba hantidooda la iska qaato, Boqorna iska haysto, maxaa Keynadid loogu saariyey dhibaatadii gumaysiga?,
Bal haddaynu soo aragnay in koonfurta Soomaliya uu gumaysi haystay Keynadiid oo aan jirinba, bal dhinaca Waqooyiga Soomaliyana aan eegno iyagu goormay ku jireen British Protoctarate.
Ka akhri Wikipedia, the free encyclopedia.
The British Somaliland Protectorate was a British protectorate in the north part of the Horn of Africa, later part of Somalia.
Egypt dominated the area in the 1870s, but withdrew in 1884, upon which the British established a protectorate and garrisoned it from Aden. The protectorate was administered from British India until 1898, then by the Foreign Office, and after 1905 the Colonial Office.
Ka dib markay ka baxeen ciidamadii Masar 1884 waqooyiga soomaaliya ayuu ingiriisku jeclaystay inuu dusha ka ilaashado Somaliland, wuxuu la kulmay odayaal iyo caaqiladii xiligaas garwadeenka u ahaa, wuxuu ogolaysiiyey in ingiriisku ilaaliyo deegaankooda, sababta uu u danaynayeyna waxay ahayd isagoo rabay inuu Ingiriisku inuu qabsado ilaashadana meesha muhiimka ah ee Babul Mandabka looyaqaano oo laga ilaaliyo ahana irida laga galo Badda Cas.
Markii ugu horeysey waxaa Somaliland laga xukumay lana hoos geeyey maamulkii magaalada Caddan u fadhiyey ingiriiska.(Keynadiid iyo Talyaanigu isma aysan aqoon xiligaan Somaliland laga xukmayey Caddan.) 1887-1898 ayaa Somaliland markale maamulkeeda la hoosgeeyey oo loo wareejiyey(Indian Office) dhamaadkii 1898 ayaa maamulkooda haddan loo soo gudbiyey xafiiskii Protectoratka ee Ingiriisku ka furay Barbara.
1888 ayay ahayd xiliguu Keynadiid Talyaaniga ka codsaday inuu maxmiyadiisa ilaaliyo, sidaas oo ay tahay ayaa isla xiligaas ingiriiskii iyo faransiiskii ku heshiiyeen inay waqooyiga Soomaaliya xukunkooda hoosgeeyaan(Anglo-Franch agreement).
Xiligaas oo uu Ingiriisku ku qiyaasay dadka deeganaa Somaliland inay dhamaayeen 300,000 oo qof, oo dad baadiye u badnaa, waxaa xeebaha waqooyi wax ka degenaa xiligaas dad Hindi iyo arab isugu jira, lacagah laga isticmaali jireyna waxay ahayd lacagta (Indian Rupee) ilaa uu ka yimid wadadkii daraawiisheed 1901kii waxay ahaayeen dad nabad ku nool kuna hoos jira maxmiyadii Ingiriiska.
Haddaba haddii Koonfurta Somaliya, waqooyiga Soomaaliya, Daraawiishtii Sayid Maxamed iyo guud ahaan Africada Madow oo idil ay ku jireen Protectorate maxaa Eeda saaray Keynadiid?.
Waxaa eeda saaray Keynadiid waa dhibsashada ay dadka qaarkiis dhibsadaan taariikhdiisii, taariikhdaasoo inteeda badan ku salaysnayd xadaarad uu bulshadiisii xiligaas dheeraa iyadoo Soomaalidu ay wada hurudo ayuu meel cidlo ah Saldano caan noqotay ka aasaasay, wuxuu soo gaaray weliba danaynayey inuu xukumo ilaa Kismaayo wuxuu u quuri la'aa Siciid Barqash oo carab ahi inuu iska haysto dalkiisa wuxuuna cayaaray sidii uu cayaaray Siciid Barqash oo ahayd in saldanadiisa uu ku ilaashado awoodihii xiligaa Africa gumeynayey.
Waxaa la yiri (Awoowga aan wax horumar ah qaban intuu noolaa, awlaadiisu waxay ka dhaxlaan inay caayaan Awowgii wax qabtay).
Weligiin ma maqasheen
dadbaa laga gumaystay Hobyo, kahor intaan la burburin Saldanadii
Keynadiid, Hobyo iyo deegaanaduu xukumay waxay ka mid ahaayeen
magaalooyinka ugu caansan geeska
Keynadid hal mid ayaan dhaliil ugu haynaa dhaliishaas oo ahayd sababta uu uga qabsan waayey Siciid Barqash dhulka Koonfurta ah ee uu iska gumaysto isagoo isticmaalaya xeesha Siciid Barqash ee ahayd in dowladihii xooga weynaa uu u isticmaalo hanashada Soomaalida Koonfureed.
Soomaaliya haddayba taariikh yar ah leedahay waxay ka bilaabatay Saldanadii Hobyo, waxaa markhaati ka ah, dhacdooyinka ugu muhiimsan ee Soomaaliya ka dhacay 100kii sano ee ugu danbeeyey waxaa ka masuul ahaa xubno ka mid ahaa qoyskii Saldanadaas.
Burburkii Saldanada ee laburburiyey lana xiraxiray madaxdii iyo naa'ibyadii saldanada waxaa intoodii badnayd lagu soo xirxiray Xamar, nasiib wanaag dadkii halkaas la keenay waxay dib u bilaabeen raadintii xornimo Soomaaliya hesho.
Bal Eeg Fartii Soomalidu qortay ee Cismaaniya oo taariikhdeeda aan weligeed buugteena laguba sheegin waxay ka soo unkantay saldanadii Mudug oo waxaa hindisay wiil uu dhalay Keynadiid, inkastooy fartaasi lahayd taariikh yaab leh haddana raggii wax qori jirey xiligii Kacaanka ama raadiyaha wax ka amaani jirey weligeed sooma qaadin sheekadeeda, kamana ay hadline wayba dhaliilayeen.
Cismaan
Yuusf Keynadiid (Founder of Osmania Script), iyo qoraalo lagu qoray
Farta Cismaaniyada
Inkastood
hadaad akhrisid buuga uu qoray
David Laitin ee Politics, Language, and Thought uu bogiisa 90aad
uu leeyahay fartaasi waxay noqotay farta keliya ee la
tartamaysey farta Carabiga
iyo Talyaaniga
(laatiinka).
In kastoo uu I. M. Lewis uu yiri "Cismaaniyadu wexey u shaqeysey sidii shey wax kala sifeeya (catalist) ayna ku raaceen Andrezjewizky iyo Martino Morelo in Farta Cismaaniyadu ay ahayd far munaasib ku ahayd qoraalka Soomaliga, Haddana Dhibaatada ugu weyneed oo ey farta Cismaaniyada la kulantey wexey aheyd dhaqan -qabiileedka soomaaliyeed oo wax walba la saaro misaan qabiil, ayuu yiri Dr. Eenow oo falanqaynayey dhibaatadii Cismaaniyadu la kulantay.
Saadaashii ay qorayaasha ajanabiga ahi ka bixiyeen fartaas ayaa lagu qeexay (Haddii Farta Cismaaniyadu ay ka saraysiiso dadka Soomaliyeed ummadaha kale ee iyagu qaatay Laatiinka, miyeysan qoyska Cismaana aysan ka saraynaynin Soomaalida kale) hadalkaas oo ay eedsatay, ahaydna sababtii ugu weyneyd ee loo diiday fartaas, walow raggii keenay in farta Gumaysiga la qoro ay diidmadood farta Cismaaniyada ku saleeyeen inaan lahayn qalab iyo makiinado lagu isticmaalo fartaan, walow xiliga ay sidaas leeyihiin ay xafiisyada SYL yaaleen makiinado lagu qori karo farta Cismaaniyada.
Bal ila eeg 13kii SYL ee xornimada aynu harsanayno keenay afar ka mid ah ayaa ka yimid saldanadii Hobyo oo yay kala ahaayeen.
1-Yaasiin
Xaaji Cismaan (Aabihii iyo Maskaxdii SYL)
2-Cali Barduuro.
3-Siyidiin Xirsi Nuur.
4-Daahir X. Cismaan
Oo weliba waxaad arkaysaa in afartaasba uu awoowe u ahaa Keynadiid, afartaas nin oo uu ku jiro ninkii figrada SYL keenayba.
Bal fiiri Ninkii Calanka buluuga ah Hindisay Aabihiis wuxuuba ka tirsanaa saladanadii Hobyo waa Cawwaale Liibaane, halka Maxamed ku korey Mudug, weliba uu soo gaaray Saldanadii Hobyo.
1=Xusseen Kulmiye, 2=Cabdirashid Sharmarke, 3=Maxamed Cawaale
4=Cabdirisaaq X. Xuseein, 5=Muuro
Bal Fiiri Ra'iisal Wasaarihii Soomaaliyada Xorta ah (Cabdirashiid Cali Sharmaake) Madaxweynihii labaadna noqday wuxuu ku dhashay Xarar-Dheere, Keynadiid wuxuu u ahaa awoowe.
Bal Cabdirisaaq Xaaji Xusseen fiiri reerkiisoo idil waxay ka mid ahaayeen saladanadii Mudug ee Keynadiid.
1=Sheegow, 2=Maxamed Abshir, 3=Aadan Cabdulle,
4=Cabdirisaaq, 5=Janaral Daa’uud
Taliyihii ugu horeeyey
ee Ciidamada Booliska ee Soomaliyada xorta ahayd
(Maxamed Abshir Muuse)
wuxuuba ku dhashay magaaladii labaad ee Saldanada ugu awood badnayd ee
Xarar-dheer
(Isla magaalduu ku dhashay Cabdirashiid Cali Sharmaake) inagoo waliba
og in qoyska Maxamed Abshir degaan Nugaal,
isagu wuxuu ka yimid Saldanadii Hobyo.
Xasuusta taariikhda Soomalida dhinacaad ka eegtidba waxaa kaaga muuqanaya taabasho ay taabatay taariikhdii Suldaan Keynadid.
Qaamuuska keliya ee abid lagu qoray (Qaamuuska Afka Somaliga) oo dowladiid kacaanku diyaarisay ururintiisii waxaa laga dhaxlay wiilkii Keynadii ee Cismaan waxaana qoray Yaasiin Cismaan Keynadid, qaamuuskaas oo ah midka keliya ee markii Soomali luuqad kale loogu turjumayo la adeegsado.
Waa qaamuuska ay maanta ku faanto dowladda Jabuuti kadib markay samaysay qaamuus cusub oo laga soo minguuriyey kii caruurta Keynadiid ay qoreen, iyagoo waliba cadeeyey inay ka soo qaateen Qaamuuska Af-soomaliga, bal tag jaamacadaha Maraykanka, qaamuus kasta oo ingiriis iyo Somali ah waxaa laga soo minguuriyey kii Yaasiin qoray welib jaamacado iyo shirkado badan ayaa iska qortay qaamuuskaas iyagoon ogolaansho ka helin qoraagii iyo dowladiisiiba.
Hadaynu intaas uga baxno waxay gaaladii xiligaas noolayd ka yiraahdeen Suldanooyinkii Majeerteenya.
Bal aan u gudbo dhinaca Soomalidu waxay ka yiraahdeen Suldaan keynadiid Iyo Suldanadii Hobyo.
Bini'aadamka ninkii madax u noqda Ummado kala duwan oo sameeya xukun weliba xukunadaa kala duwane xukun adag oo saldano ku dhisan, waxaa dhacda in ninkaas suldaanka noqda ay dad badani nacaan xukunkiisa ama ay inta ka baxsadaan ay meelo kale ka cambaareeyaan oo ay ka soo dhaliilaan ileen iyagoo xukunkaas dhex jooga ma dhaliili karaan oo waa la dilayayaaye.
Haddaba isagoo Suldaan Keynadid lagu sheego nin xukun saldano xoog ku samaystay haddana ummadii uu xukumay iyo kuwii uusan xukunkiisu gaarinba maxay ka yiraahdeen Suldaankaas.
Soomalida gabayga, geeraarka iyo suugaantu waxay u ahayd qoraal ama joornaal fariimaha u kala gudbiya, gabaygu wuxuu ahaa idaacad cod dheer oo weliba xoog badan, suugaantu waxay u ahayd mida keliya ee wax lagu mucaarado ama maamul lagu raaco weliba xiligii Suldaan Keynadid.
Xiligii Suldaan Keynadid waxaa jirey gabay-yaqaanadii ugu caansanaa, ugu xigmad badnaa, uguna geesisanaa ee abid Soomali ka yimid, Gabay-yahanadaasi waa kuwa figradahooda iyo gabayadooda maamulo faro badan ku dhisay, waa kuwa dumiyey maamulo jirey.
Ragaasu waxay ahaayeen kuwa nabad iyo barwaaqo u horseeday ummado dhibaataysanaa oo dagaal ka dhex holcayey, waxay kalooy lahaayeen kuwo nabad iyo barwaaqo jirtey u badalay dhiig, colaad iyo abaar gaamurtay.
ma aysan ahayn niman labaqa hadalkooda iyo gabaygooda oo qofkii ay xumaan ku arkaana way la gaari jireen kii ay wanaag ku arkaana way amaanan jireen.
Haddaba ragaas sidaas gabayadoodu ahaayeen maxay ka yiraahdeen Keynadid.
aynu ku hormarno ninkii ay isu nebcaayeen Keynadid ahaana ninkii Soomali ugu aftahansanaa xagga gabayga ee Sayid Maxamed.
Sayidka iyo Keynadid waxaa ka dhaxeeyey siyaasad, xukun, iyo deegaan ay ku dagaalsanaayeen, waxaa la hayaa dhowr gabay oo uu sayidku ku caayey Keynadid waxaa ka mid ahaa.
Sayid Maxamed (Ogaadeen, Taleex).
Isagoo caayaya sheeganayana inuu keynadid ciidankiisa ku jabiyey dagaal dhexmaray labadooda wuxuu yiri.
1-Keynadid bitikhan waysagii gaasku baatulaye.
2-waxaa balaayadaas loogu dhigay baaqul hadalkiise.
3-Baraxley sidii loo makalay boohin ku abaadye.
Laakiin xasuuso markay heshiiska ahaayeen Keynadid iyo Sayidku ee uu Talyaanigu xiray Keynadid kadib markii Ingiriisku amar ku bixiyey in Keynadid la xiro maadaama uu daraawiishda kaalmeeyey.
ee wafdi ka socda Talyaaniga uu u yimid Sayidka si ay u kala saxiixdaan heshiis nabad galyo ayuu Sayidku talyaaniga ka codsaday in loo keeno Keynadiid oo la sii daayo loona celiyo saladanadiisii.
Saydiku waatuu Talyaaniga ku lahaa.
1-Talyan koofiyad waynow.
2-Dabadeed aan kalaanoo.
3-Kedibkii shubanee.
4-Keynadid ma wadaa.
Halkaas waxaad ka garanaysaa in raggaasi marna siyaasad isku hayeen marna siyaasad ku heshiinayeen.
Maxamed Bulxan (Isaaq, Hargaysa).
Markuu la yaabay sida ay Soomaliya abaarta iyo dagaaladu u saameeyeen ayuu tiriyey tixdiisii caanka ahayd ee la magac baxday (Dal Dhameeye), wuxuu ku tilmaamayaa sida soomalida dhibaatadu ugu dhacday iyo dagaalada cadowgu geyiga ka holciyey,
Wuxuu yiri.
1-Burhaan Gabay bulaalow beryahan beeg isma lahayne.
2-Waataan ka baaliday sidii beeyo roob helaye.
3-Aan bayamiyo waataan tixaha buuni ku ahaaye.
4-Nuux Maxamed waa tuu is bulay beri colowgiiye.
5-Bixin kuma lisaan qaalmihii bool cadka ahaaye.
6-Biyaha Yuusuf iyo Aadan wow kala baqaayaaye.
7-Barbaar jeedal sidataa ka nool labadi beeloode.
8-Burcadii Raguud iyo Xiis way banaantahaye.
9-Batar
10-Laas-qoray baqoolkii magalo bedenki reer Suure.
11-Boosaaso iyo Eylna waa laga baroortaaye.
12-Burunjihii ka maray Nuur Cismaan Jarayey Baanaha'e
13-Baxsow Keynadiid wuxuu u kacay beled shisheeyaahe.
14-Hobyo ugama baaqeen kuwii Baho u weynaaye.
15----------------Gabaygu wuu dheer yahay ee intaan uga danlahaa ayaan ku joojiyey---.
XX-Boqor iyo ka hoosow ma jiro niman budhaysnayne.
xx-dadkaba niman baduugaha mar noqon buuga laga waaye.
Maxamed Bulxan wuxuu Gabaygiisa ku tilmaamayaa in Keynadid uu iska aaday dhul shisheeya ah oo uu gabayaagu ku tilmaamay Hobyo maxaa yeelay dhanka waqooyi iyo koonfuri xiriir ma aysan lahayn oo dhul kala fog oo aan layska aqoon ayuu ahaa.
Wuxuu soo qaatay in xiligaas Keynadid uu u yeeray qabiilkiisii Cismaan Maxamuudka oo iyagu isticmaala Baho(Hobyo ugama baaqeen kuwii Baho u weynaaye) oo la micno ah inuu lafihii ugu waa weynaa reekiisa uu ugu baaqay in Hobyo la dego.
Ogow ninkaas gabayaaga ah ee joogay waqooyi Galbeed wuxuu u arkayey dhibaato ku dhacday Keynadid inuu isaga tagaye dhulkiisii oo uu aaday meel gabayaaga dhul shisheeye u ahayd =Hobyo.
Bal u fiirso maamulka ku salaysan Saldano inta badan dadka tabarta yar ama ka soo jeeda qabiilo la yaraysto ama la yaso waxay ku qabaan dhibaato weyn saldanooyinka.
Laakiin suldanadii keynadid qabiilada ay Somalidu yasto isaga aad bay u jeclaayeen waxaa marqaati ka aha bal soo qaado Ayax Dhowre oo isagu ka dhashay qabiil ay Soomalidu caqli daradooda ku yasaan.
Ayax Dhowre( Yibir, Mudug).
1-Nin la duubay hadalkiisu waa duug an harahayne.
2-Waa dawgii uu Yuusuf Cali iiga soo digaye
Ma naqaan wuxuu Keynadid uga digay Ayax dhowre laakiin Ayax wuxuu sheegay in ninka saldanada loo dhiibay hadalkiisu quman yahay oo uu run yahay ayna wanaagsan tahay in taladiisa la qaato.
Wuxuu kaloo Ayax Dhowre tilmaamayaa inay saaxiibo ahaayeen Keynadid oo uu la soo talin jirey bal qiyaas Suldaan Afrikaan ah oo xiligaas joogay xiriirka ka dhaxayn kara isaga iyo nin dadka qabiilka lagu yaso ah, inagoo og in 2006 Soomalida lagu kari la'yahay inuusan jirin qabiil la yaso ama ay dadku siman yihiin.
Soo qaado gabayaagii caan ka ahaa ee Geylaan Nuur Gurey(Qabiilka Tumaal), oo isagu ka tirsanaa daraawiishtii sayid Maxamed Cabdulle.
Gaylaan markuu ka
yaabay siday dagaaladu u baa'bi'iyeen goboladii Mudug, Nugaal iyo
Gaylaan Nuur Gurey (Tumaal, Taleex)
1-Nin diin dhigan lahaa iyo ninkii darajo eegaayey.
2-Iyo fiqi cilmigga daalacshoo dumar xalaaleeyey.
3-Iyo Boqor sidii ceel durdura loo dareerahayo.
4-Iyo wiil da'diisii kacdoo timaha deebeeyey.
5-Iyo deeq ninkii bixin jiriyo geesi diriraaya.
6-Iyo daabad nimankii lahaa daday ahaayeenba.
7-Waa tii daraawiish aduun loogu dawgalaye.
8-Mudug waa dalaal oo raggii daaqi jirey waaye.
9-Dooxooyinkii laga abaad daranta weynaaye.
10-Inuu Ciise Maxamuud dam yiri duluglihii sheegye.
11-Dufan waxaan lahayn baa ka haray magaci Daaroode.
12-Anigu daalimaayee waxaan haddal ku duuduubay.
13-Dabarka Yuusuf Cali baa u daran duni dhamaanteede.
Gabayaagaasi wixii burbur gaalo iyo islaan dhexmaray wixii Daraawiishi ummad ku tumatay, wixii Ingiriis iyo Talyaani carro Soomaliyeed ka dhigeen waxaa ugula dhib badnaa xiridii Yuusuf Cali la xiray, waxaad garanaysaa inuu ka walwal qabay xiritaanka suldaanka weliba isagoo aan la joogin ama ka tirsanayn qoysaskii saldanada Keynadiid ku hoos jirey.
Bal soo qaado gabayaagii caanka ahaa ee Xassan Shiil loona yaqaanay (Gabay Awayte), (Dhulbahante)
Isagoo jooga baadiyaha Caynabo ayaa la soo gaarsiiyey inuu dhintay Keynadid.
Wuxuu yiri.
Xassan Shiil, Gabay Aweyte(Dhulbahante, Caynabo)
1-Warka xalay kalyaha iga qabteen quud la cuni waayey.
2-Ee sida Waraabii qabsaday qalayey jiirkayga
3-Ee dhididka iga soo qac yiri qooyey maradayda.
4-Oo aan dhafoorada qabsaday sida nin qaamaysan.
5-In qiyaamihii dhaco miyaa anigga lay qaatay.
Wuxuu ka door biday in qiyaamihii dhaco intii loo sheegi lahaa dhimashadda Keynadid ogowna weligiis ma uusan arag Keynadiid iyo xukunkiisiiba.
Soo qabso Yuusuf Dheere oo ahaa qabiilka (Dhulbahante) in kastoo uu isagu joogay Saldanadii Keynadiid laakiin isagoo caro dhulbahante safar kiu jooga ayaa loo sheegay in Suldaankii dhintay wuxuu yiri.
Yuusuf Dheer, (Dhulbahante, Gaalkacyo).
1-Dadkaan aragnay aradkii Hobyaad amarka lay sheegay.
2-Arbow Keynadiid adamihii iilka lagu awdye.
3-Araxdiyo haddaan oofta midig aa' ka leeyahaye.
4-Cirka ooyayaa waa abkiyay sida agoomeede.
5-Arrooryadana shamiskaan iftimin oogta waaberiye.
6-Arladana dhirtii baa engegan ubuxu saarnaaye.
7-Aduunyaduna umug bay u tiri umashadiisiiye.
8-Kolna haddaanu ururkii shirkiyo geedka iman haynin.
9-Halkii laysku uumiyo hadduu aakhiro u hoyday.
10-Afarteena oodood Hartiga dhimay adoogoode.
11-Samirka ha ilaawina wixii tagay ma eegtaane.
Bal u fiirso Yuusuf dheere jacaylkuu u hayey maamulkaas wuxuu ku tilmaamay in dhimashadii Keynadid uu cirku u ooyey dhirtiina u qalashay, ma xasuusni nin madax noqday oo shicibkiisii markuu dhintay ka dib ay sidaan ugu gabyeen, mana u malaynayo inuu jiro ruux madax Soomali u noqday oo dhimashadiisii ka dib dad uusan shaqo ku lahayni ay sidaan ugu soo gabyeen, ama ku amaaneen.
Nuur Cali Qonof
(Majeerteen,
Nuur Cali wuxuu yiri.
1-Sidaan ahay saqiir iyo dhalaan ama sabbi an qaan gaarin.
2-Sardheeyiyo mala aabahay way sasabayaane.
3-Suldaan
4-Sadex magaca ilaahay tan iyo saadanbaan tegine.
80 sano
kadib
wiilkii Nuur
Ayaa dareemay in Saldanadaasi dadka ay qiimo ugu fadhiday isagoo weliba jooga Muqdisho wuxuu yiri.
1-Ceel-Huur dhankiisii marbuu farasku dhoobnaaye.
2-Ku dhamaade aakhiro ragii dheemanta ahaaye.
Isagoo ula jeeday siday ahaan jireen raggii saldanadaas oo ay qiimo u lahaayeen xiligay joogeen Hobyo, Ceel-Huur iyo Xarardheere, kadib markuu waayey wax ka gilgisha khaladaadkii ka dhacayey maamulkii milatariga oo uu isagu mucaaradka ku ahaa.
Saladanadii Hobyood dadkii xiligaas jirey way mahadiyeen halka kuwa xiligaan joogaa ay ka been abuuraan oo waxay ahayd khaladka saldanadaas inay sheegaan ragii gabayada ku caan baxay ee xiligaas noolaa bal soo qaado Gabayaagii weynaa ee Cali Dhuux Aadan (Dhulbahante) muxuu ka yiri Saladanadaas Hobyood.
Isagoo Geel ku dhaqanaya meel xuduud ah oo ay wada degaan Isaaq, Dhulbahanta, iyo Ogaadeen ayaa lagu yiri war Caliyow miyaadan ka baqayn in geela ay kaa dhacaan Isaaq ama Ogaadeen maxaad xuduuda u keentay Iyadoo labadaas qoysba ay marmar xoolaha kala dhici jireen dhulbahantaha, Cali dhuux wuxuu yiri.
1-Haawayda waxaan Geelayaga hawdka ula daajay.
2-Hartaan ahay halyaygii Calina waan isku hubaaye.
3-Isagaa hubkii noo hayiyo halowle maadhiine.
Bal soo qaado xiligii ay socotay giraantii gabayadda ee dhextiilay Qabiilada Isaaq, Ogaadeen, iyo Dhulbahante, ee loogu magacdaray (Giraantii Gubba).
Salaan Carabay (Isaaq, Hargaysa) oo ahaa mid ka mid ahaa Halyeeyadii suugaanta gabayada looga danbayn jirey ayaa arkay sida Dhulbahante ugu faanayo saldanadii Hobyo iyadoo ay weliba Dhulbahante dhowr goor dagaal dhex maray qabiilo ka tirsanaa saldanadii Hobyo, ayaa Salaan sheegayaa waxa uu dhulbahante ugu faanayo qoys ay dagaalameen weliba ka durugsan oo aysan isku hooyo ahayn.
wuxuuse qirayaa in qoyskaas Saladanadu ay ahaayeen dad gob ah oo sharaf leh.
Muxuu Yiri Salaan Carabey.
1-Hiimbaarsigii uma ekeyn Habar Majeerteene.
2-Inkastooy habakay gobi lahayd hadiyad loo siiyey.
3-Hubso dhaha Hartigu waa ogyahay haarihii Muduge.
4-Hiinraaca waa lagu yaqaan heedhe doqoneede.
5-Bal inuu hanfade waalaln yahay habi la'aantiisa.
6-Haddmuu ku hirtay Cali Yuusuf kuu Humay colaadiisa.
7-Ninase haybta kuma raaci karo hooyo aan dhaline.
Salaan Carabey wuxuu nimankaas Dhulbahante u diidayey inay reer nimo ugu faanaan saldanadii Cali Yuusuf oo isagu qabay inay ahayd mid la qadariyo.
Qabiil kasta ka eeg, raggii gabyi jirey xiligaas ee ku caanka ahaa suugaanta intooda badan gabayadooda waa laga heli karaa hal haysyo ay ku amaanayaan saladanadii Hobyo, iyagoo weliba aan la joogin, ileyn hadday la joogaan waxaa la oran lahaa way baqayaan oo sidii raadiyo muqdisho ayay xubnihii kacaanka heeso amaan ah uga sii dayn lahaayeene.
Hadalkaas Salaan Carabay waxaa ka xanaaqay qaar ka mid ah gabayahanadii ka qayb galay Giraantii Gubba bal soo dhufo.
Cilmi Carab Cabdi (Dhulbahante, Laas Caanood) isagoo sheegaya in Hobyo saldanada ka dhisan ay dadkiisa tahay kuna faanaya wuxuu yiri.
1-Laacii kabaxa meel fog waa lagu hayaamaaye.
2-Haddaan anigu aan liito oon yaraha laalaado.
3-Meeshan iyo luuq baa tolkay ladani yaalaaye.
4-Liishaanka kaa yimid hadday laydhu kor u qaado.
5-Ay laliso wuxuu gaarayaa qoon libaaxyo ahe.
6-Mar haddii Suldaankii labaa soo lalabo weerar.
7-Sidii laxan baruuriyo hilbaha loo karshaad noqone.
8-Adaan lumin mar keliya yaan sidii aarka kuu liqine.
Cilmi carab wuxuu sheegay in haddii uu isagu xoogaa yara liito inuu leeyahay qoon libaaxyo ah oo wax liqa.
Usii gudub gabayaagii kale Xaaji Khaliif Aw-Axmed oo isaguna u jawaabaya isla Salaan Carabey.
Xaaji Khaliif Aw-axmed(Dhulbahante) wuxuu yiri.
1-Suldaan duub leh daaraha khatiman badaha duunkooda.
2-Bal dayoy dadbuu ii xigaa waana daraftaye e.
Axmed sheekh Jaamac (Somali, ma aqaan ninkuu yahay). ayaa abuuray ruwaayad u qaab eg mida ay sameeyeen qolooyinka filimadda ku caan baxay ee Maraykanka (Hollywood) filimkaas oo la yiraahdo Animal Farm oo ka hadlaya Xoolaha la dhaqdo oo inta isu yimid ka tashanaya danahooda gaarka u ah maadaama aysan Bini'aadamigu wax asxaan ah u hayn Xoolaha.
sida uu Axmed Sheekh Jaamac u soo bandhigay ruwaayada uu kaga sheekaynayo shirkii Xoolaha Soomaliyeed ka dib markii ay xooluhu ogaadeen inaysan Soomalidu wax dan ah u haynin ayuu Axmed ka dhigay in xoolihii ay samaysteen dowlad u gaar ah.
Xaqiiqdii waxaan aad ula yaabay xigmada ninkaas Soomaliga ah ku jirta, waxaan ku fajacay in la heli karo xiligaan nin Soomali ah oo 3 ilaa 4 cajaladood ku buuxin kara gabayo xigmad leh oo loo curiyey hab masrixiyeed ah, Ninkaasi waxaan jeclaystay in murtidiisaas lagu qaabeyo Filim loo samaynayo xoolahii oo shiraya kadibna ku hadlaya gabayadii uu isagu u sameeyey, taasoo aan qabo hadduu u sameeyo hab filim ah in filimkaasi ka sarayn lahaa kana xigmad badnaan lahaa kii ay samaysay Hollywood ee boqolaalka milyan oo doolar laga macaashay.
Danta aan ka leeyahay ninkaas iyo gabayadiisa waxay ahayd ka dib markuu ka sheekeeyey Dameer inta la isaga xamaashay haddana aan la xanaanayn, Dameerkaas oo dacwo u aaday wasaarada xanaanada iyo xoolaha si uu xaqiisa u helo, ka dibna waxba looga qaban waayey dacwadiisii oo weliba gabayo lagu handaday oo lagu ilhaaneeyey looguna sheegay in xoolaha aan waxba loo ogolayn maadaa uu Bini'aadamiga xukunka haysto, gabaygaas oo uu ka dhigay inuu tiriyey nin u shaqaynayey wasaarada xanaanada xoolaha ayaan ka xasuustaa.
Xarig dacay wuxuu idin surnaa tan iyo xaataaye.
xadaaradaha yaa wada ogaa inad xamaashaane.
Xukunkii bulshada weeyey iyo xeerki soo jiraye.
----------------------------------------------
Mar haddad xulquun haysatiyo xaabka iyo cawska.
Asaanay xad dhaaf noqon wixii lagu xambaarsiiyey
Xirfadaad lama tuuro ee ku xasil oo qaado.
Dameerkii oo u sheegaya ninkii u gabyey in dowlad nimada loo siman yahay xooluhuna aysan u dulqadan doonin in xukunka laga xigsado ayaa tix ku tilmaamay raggii taariikhda soo maray ee xukun awood leh samaystay iyagoo keligood ah, ama xukun kala wareegay dad awood lahaa, isagoo uga danleh inuu muujiyo in lagaari doono xili xooluhu mar dadka kala wareegi doonaan xukunka
Tixdii Dameerku tiriyey walow ay dheereyd ayaan ka xasuustaa ..
1-Awoowgey berruu talin jirey eeday dunidiiye.
2-Iramiyo thamuud baa ku lumay waa is lihidaase.
3-Isirkooda kool koolin baa rogay Israa'iile.
4-Aangalo-saksoon kibir kibay eersataa Yurube.
5-Iskaa wax u qabsaa dowlad nimo lagu asaasaaye.
6-Abtirsiinyo maahee fahmaa lagu aqoolaaye.
7-Ilmo adeer waxaa kaaga roon keni adaygaaye.
8-Hitler aabo kuma tiirsanayn eed wuxuu dhigaye.
9-Ustuquraadigii iibsadee odiyo hayb sheegtay.
10-Abley Muusaliinigii sitaa Unuga leefsiiyey.
11-Ashraaf sheegad kuma dayn Xusseen aal Sucuudigiye.
12-Iliilaha Najday soo marsheen Ciidanaan--------------.
13-Isla weynidii reer Xijaas way af guriyeene.
14-Iyan meherki Iiraan sidii aaranka u loogay.
15-Eeshiyada Boqortooyadii saartay amakaaga.
16-Iyadaba askari geesiyaa taagay udubkiiye.
17-Sayidkii akhwaanee dadkuu soo abaabulaye.
18-Isticmaalyey aayado higliyo alifka diineede.
19-Dabadeed markii uu il helay niman asqaysiiye.
20-Keynadiid Hobyo u soo arumay doonay meel ugube.
21-Aqbal keen markuu Mudug noqdiyo ilinka Dooloodba.
22-Ayaamuhu madaayaan ninee aakhiro u guurye.
23-waayeel ishaarooyin baa loo iftimiyaaye.
waxaan uga danleeyahay dameerkiibaaba sheegay inuu Keynadid wax badalay oo xukun abuurtay sidaasoo kalena ay xooluhu u doonayaan inay iyaguna maruun xukun iyagu leeyihiin ay helaan, oo ay aasaasaan saldano ay leeyihiin si ay uga xoroobaan dadka.
Gumaysigii Ethopia ayaa dhibaato ku hayey reer Jigjiga, markii hore waxay rajo ka qabeen in sayid Maxamed xaaladooda uu wax ka qab doono, hase yeeshee way u suurto geli weydey Sayidkii wax ka badalka xaalada soomalidii ku hoos noolayd Amxaarada, oo wuxuu dagaalo aan naxariis lahayn kala kulmayey dowladii Ingiriiska sidaas ayuuba ugu caal waayey wax u qabadka dadkiisii reer Jigjiga.
Maxamuud Guure(Absguul, Jigjiga) ayaa ogaaday in nin saaxiibkiis ah oo cabdi la yiraahdo inuu u socdo Saldanadii Keynadid ee Hobyo, maxamuud wuxuu fariin ku socota Suldaanka u sii dhiibay saaxiibkiis Cabdi fariintaas oo ahayd gabay dheer oo aan in yar ka xasuusto, waxayse fariintaasi xamabaarsanayd in suldaanku u ciidmo dadkii Soomalida ahaa ee Degenaa dhulka amxaaradu gumaysato.
Maxamuud wuxuu Cabdi ku yiri.
1-Cabdiyow carowdaye hadaad callaha dheer fuusho.
2-Caafimaad qab nabadeed haddaad Cali Suldaan gaarto.
3-Calaykuma salaan bay ku tiri culimadiinii dheh.
4-Dabadeedna caad baxoo u sheeg caawa saan nahaye.
5-Daaroodkii galbeed calow galyoo cadowgi loo heer dheh
6-Anna ciidan doonkiis rag iyo ceelalyaan ahay dheh.
7------------.
8-Casho noolba naagahayagay cududa haystaan dheh.
9-Cuntadaan u karinaa kolkay calalis doonaan dheh.
10-Nabiiq ay cabaan iyo khamraan ciniqda saarnaa dheh.
11-Innaggoo Camiran oo asii waliba ceegaagna.
12-Oo caarinoo ladanuhuu cariyey Sheekhii dheh.
13-Dabadeedana ciribteed go'dooy nama caqiibayn dheh.
14--------------Koomada yaree cashki nololeed dheh.
15-Haddaad caaqibayn reer tolkaa, cabbay, Suldaankii dheh.
Maxamuud wuxuu suldaankii hobyo u cadaynayey in dadkii Soomalida Galbeed ay dhibaato ku jiraan, in dumarkii la iska kufsanayo, in noloshii la adkeeyey, wuxuu kaloo tilmaamayaa in dadku iyagoo iska roon oo iska camiran uu Sayid Maxamed dagaal ku qaaday amxaaradii kadibna ay Amxaaradii ku cariiqsatay shicibkii, ka dibna ay dhibaato faro badani la soo gudboonaatay reer Somali galbeed.
Suldaanku aad buu uga xumaaday dhibaatada haysatay dadkaas iyo sida uusan wax badan u tari karin laakiin wax la'aan ma dirine wuxuu Cabdi u sii dhiibay 60 Qori iyo rasaastood iyo dhowr neef oo geel iyo fardo ah oo uu ugu raray raashin iyo lacag.-
Waxaan ka wariyey: Cabdi Xassan Kharaab oo aabihiis Xassan kharaab allaha u naxariistee uu ahaa abaanduulihii ciidamada Keynadid isagoo weliba ahaa dadka ay Soomalidu yasaan.
Ammaan Faarax, (Ogaadeen, Makaahiil).
Markii loo sheegay in Saydkii dhintay ayuu ku diganayaa isagoo tilmaamay in Daraawiish Soomali oo dhan kaalmaysay kadibna uu Sayidku si xun u maamulay awoodii loogu soo gurmaday, taasina ay keentay in balaayo ka dhacdo guud ahaan Soomaaliya gaar ahaan meelaha uu sheegay, isagoo tilmaamaya in dhulkaasi dagaalo aafeeyeen, weliba ninkaani wuxuu cadeeyey in dhibaatadu saamaysay labadii saldano ee Keynadid (Hobyo) iyo Boqortooyadii Majeerteenya, tixdaan in kastoon in yar ah ka hayo haddan waxay ka mid tahay sadex dhaca leh ee abwaanadu ku muujiyaan siday hodanka ugu yihiin afka Soomaliga, iyo weliba siduu u isticmaalay ama u sheegay magacyada dhulka Soomalida.
Ammaan Faarax wuxuu yiri:.
1-Burciyo tuuyo buuraha qotaad adari baasheeda.
2-Beydkii Jigjiga daarahii boorka lagu duushay.
3-Bullaxaar Barsuug iyo bartire burarka Uuraale.
4-Ka sii bidix biyaha Ceeliseed godobka buurbuuran.
5-Bullaaliyo ciyow bohosha weyn dhanah Baarjeexa.
6-Burqiyo waamo beeyada ku taal Nogob banaankeeda.
7-Burcadweyne dooxada Batuun kurarka Boosaaso.
8-Badbaado-alla-yeel
Nuur Cismaan
9-Buska Badaha Boqorkii Hobyaad baraha Daarood ah.
10-Baardheere baayaca Berbera suuqa lagu buuqo.
11-Bixinduule Boocane berdahaceelka Barakaale.
12-Barqajebiye baacii Wardheer baraxa Shiindheere.
13-Ballaarana dhulkaa baylahoo baadku wada yaalo.
14-Waatii Bah-geri looga baxay beled islaameede.
15-Waatay belaayo ha gashee belel ka oogeene.
16-Waatay ka boodeen sharciga baaniyaaladuye.
17-Bagoy Baga e, maantaba ka dhimay Maxamed Beentiiye.
Dantaydu maahan inaan ninkaas ka soo horjeeday maamulkii daraawiishta aan tilmaamo laakiin waxaan uga gol leeyahay inaan cadeeyo inuu Ammaan Faarax u aqoon sanaa Keynadid Boqorkii Hobyo, isagoo weliba dhaleecaynaya Darwiishkii ay dad isu xigeen.
Maxaa keeni kara inuu dhulka Soomalida magaalooyin ka tilmaamo laakiin markuu soo gaaray Saldanooyinkii Majeerteen inuu sheego saldanadoodii iyo magacyadoodii?, waxay anigga ila tahay inuu iyaga wanaag u hayey.
Soo qaado
1-Hobyo nimanki tagay waayadii heeganku is dhaafay.
2-Harti nimada nimankii dhisay ee noogu gacan haadshay.
3-Hanaqaadki Cali Yuusuf bay hibadu saarnayde.
4-Sidii uu halyaygii uga lumay harag ma gooyaane.
Maxamed
Sharmaake "Faratool"(Majeerteen,
Faratool isagoo qiraya in suldaanku darajo haysto ayuu haddana sheegayaa in laga sareeyo oo uu tilmaamayaa in ay jirtey xili Keynadid uu u xirnaa Saladanadii Majeerteen ee Boqor Cismaan.
Faratool wuxuu yiri.
1-Nin kastoo karaamaysan waa laga koreeyaaye.
2-Cali Yuusuf Inuu kaabe yahay ma anan keydeyne.
3-Waxse jira ragg beri kaawiyoo saaray keenada e.
4-Maxaadse koolisaan haatanaa loo kabiir yahaye.
5-Haddaase koox fardo ah kaydsateen ma ahan kiiskiine.
6-Kadar uguma dhicin meel colaad laysku kow yiriye.
7-Kaalmaysi buu cid uga helay Keynadid shalaye.
gabaygu wuu dheer yahay laakiin danata aan ka wataa waxay tahay.
Faratool inuu cadeeyey in Suldaanku kaabe yahay, haddana in uu u xirnaan jirey Boqortooyadii Majeerteenka oo wuxuu ogaa in magaca Keynadid uu u bixiyey Boqor Cismaan kadib markuu ka sii daayey xabsigii uuna boqorku yiri (war waa Keynadiide naga sii daaya).
Wuxuu kaloo tilmaamayaa Faratool in Keynadid uu dhisida saldanadiisa uu kaalmo uga helay beelaha Mudug daga ee uusan weligiis colaad wax ka keenin( dhaliil buu uga dhigay inuusan Suldaanku colaad weligiis wax ku keenin oo uusan dagaalami karin, xiligaas oo ninka ragga ah lagu qiimayn jirey inuu dagaal yahan yahay, colaad wax ku keena yahay), xiligaanse Keynadid waynu ku amaani karnaa inuusa isagoo colaad waxba ka geli karin uu saladano sameeyey.
Bal u fiirso siduu ugu faanay wiilkii reer Kismaayood ee magaciisu ahaa.
Cismaan Cabdi, (Majeerteen, Kismaayo) isagoo ka jawaabayey tix uu tiriyey nin reer Waqooyi ah oo ku faanay in waqooyi looga haro wixii murti iyo gabayo ah, ayuu wiilkaani isna sheeganayaa in wixii saladanado ah isagana looga haro, Wuxuu yiri.
1-Dunidaan macbuudkeen unkee qoloba meel siiyey
2-Ee calafka loo kala miree loogu miro qaybshay.
3-Wuxuu midigta ii saaray waa mayraxadii boqore.
4-Saldanadan muraadkeedu fulay ee lagu mataaneeyey.
5-Masiirkii gobeed iyo hidiyo magac xurmayntiisa.
6-Soomaalaa markhaati ah inaan maaligeed ahaye.
7-Ilaahii Majeerteen bilow mahad hakaa gaadho.
Maanta oo ay taariikhdu tahay 01/20/2006 waxaad arkaysaa in gabdhihii bilicda iyo sharafta lahaa ee aanu ku faani jirney maanta lagu gowracayo shaleemooyinka dhexdooda.
Waxaan mudo la seexan waayey in wiil dhalin yaro ahi uu shaneemo bartankeeda intuu gabar ku shukaansaday markay diiday inta sidii xoolihii u jiheeyey qiblada kadibna gawracay iyadoo ay Muqdisho joogaan kumanaan iyo kumanaan Soomali ah, iyagoo qabqablayaasha koonfur joogaa ay subax walba ku baal xoofteeyaan Tikniko iyo baabuur dagaal oo qaali ah, iyagoo isugu faanaya inuu ninba ninka kale ka xoog iyo maleeshiyo badan yahay.
Weli ma maqal nin kuwa hubaysan lagu sheego ama madax u ah Muqdisho oo xataa cambaareeyey gabdhaha maalin walba Muqdisho lagu kufsado markii laga dhamaystana xabad lagu dhufto.
130 sano ka hor dhacdooyinkaas aynu manta arkayno ayuu Keynadiid Hobyo ka soo saaray sharci diidaya inay Gabdhuhu/Dumarku qaadaan oo ay dushooda saaraan wax culaab ah, xiligaas ayey dadka Soomalida qaarkood waxay gabdhaha ku rari jireen culayska, oo marka reerku guurayo ama ay dumarku qoryaha soo guraan, ama ay xoolo ceelka geynayaan ayey dumarku qaadi jireen culays ay ahayd inay raggu qaadaan, ilaa iyo haddeer ayaa dhulka Soomalida qaarkiis waxaad ku arkaysaa gabar tabar yar oo dusha ku sida dhowr jawaan oo qoryo ah, ama caws ah oo ninkii gabadha dhalay ama kii qabay uu daba socdo isagoo laafyoonaya.
Keynadiid wuxuu soo rogay ninkii gabar saara culays ama u dhiiba alaab aysan sharci ahayn inay qaadaan inuu la kulmi doono xabsi, taasoo keentay inay gabdhuhu iska laafyoodaan, halka culayskii ay ku dhibaataysnaayeen ay noqotay inuu raggu qaado, sharcigaas waxaa kaloo weheliyey mid qeexaya inaan gabdhaha timaha laga xiiri Karin markay dad’doodu gaarto shan jir.
Markaasaa waxaa soo bidhaamay gabdho timuhu joogaan dhabarka hoostiisa, oo korkoodu mulaax yahay siday burcad ugu dhaashanayeen, taasoo muujisay inay dumarku yihiin, qurux, naxariis, hodantinimo, daacadnimo, iyo raxmad marka aad dhankooda jaleecdid ay kaa ba’ayso dhibaatadii iyo ad-adaygii ay ku gaarsiiyeen waayahan shidada badani.
Xiligaan oo ah 2006da ayey dumarkii iyo gabdhii Soomaliyeed meel walba ku silicsan yihiin, halka Keynadiid uu 1880kii uu diiday in Dumarka korkooda culays la saaro. (Bal adigu xataa Yuhuud nookeene dumarka kufsigga iyo gaajada ka qabo).
Bal maanta akhri homepagyada Soomalida kuli waxaa ku qoran sadex gabdhood oo inta xaflad ka yimid la afduubay oo mar danbe midood la dilay labadii kalana meel lala aaday aan la aqoon.
Xiligii Keynadid gabar la aflagaadeeyey ayaa waxaa u dhiman jirey dhowr boqol oo wiil taasoo keeni jirtey inaan waa danbe gabar la aflagaadeyn iyadoo laga baqayo in ragg badani dhintaan.
Dr. Hiraabe iyo kuwa caadaystay inay Keynadid oo waa hore dhintay denbina ka gelin maalin walba iska aflagaadaynaya iyagoo weliba amaanaya, qoys nimana ku difaacaya qabqablayaasha Soomalida.
Miyaysan arag sadex wiil oo qabiilada laga tirada badan yahay ah oo uu wiil dhalin yaro ahi qoorta ka wada gowracay, aan xataa la isweydiin sababtii loo gawracay.
Xiligaan lagu jiro 2006da waxaan iska dayn lahayn gowricida xoolaha (haddaan ilaahay amar ka dhigin in xoolaha la qasho lana isticmaalo), maxaa yeelay marka neef xoolo ah lagawracayo waxaad dareemaysaa garshada neefku garanayo inuu dhimanayo, waxaad indhihiisa ku arkaysaa ilmo ku soo taagan, waxaad dareemaysaa muusanawga ka yeeraya neefka lagawracayo caruurtiisa, waxaa didaya xoolaha kale ee xerada ku jira markay ogaadaan in neefkii miskiinka ahaa lala baxay oo godkii malaga algu sii wado.
Wadamadaan aynu ku
noolnahay ee
Dr.Hiraabe isagu wuxuu amaanaa kuwa dadka iska qalanaya oo xoolahoo k